Stara legenda mówi, że w słynnej bitwie pod Legnicą w 1241 r. u boku księcia Pobożnego stanął oddział 500 niemieckich kopaczy złota – górników z osady Kopacz. Nie uciekli, gdy książę został sam, większość z nich poległa… Od ok. 1180 roku nad Kaczawą, na północnym skraju Pogórza w Sudetach wydobywano złoto, według szacunków od 24-48 kg rocznie. Stanowiło ono jeden z głównych filarów pozycji książąt wrocławskich, którzy sprowadzili niemieckich kopaczy.
W 1211 r. książę Henryk Brodaty zezwolił niemieckim mieszkańcom osady na posługiwanie się magdeburskim prawem miejskim, sprowadzając nawet z Magdeburga jego odpis. I tak powstała “Złota Góra” w wersji niemieckiej (Goldberg) lub łacińskiej (Aureus Mons). Była to pierwsza lokacja miasta na prawie niemieckim na obszarze Polski Piastowskiej.
Historycznie jest więc to miasto wrocławskich Piastów, od 1329 – w lennie korony czeskiej, od 1742 – w granicach Prus. Po 1945 – Złotoryja znajduje w granicach Polski.
Po najeździe Mongołów i klęsce pod Legnicą wydobycie złota trwało jeszcze do XIV w., a i później wielokrotnie próbowano je reaktywować (większe prace poszukiwawcze miały miejsce w XVI, XVIII, XIX w., a nawet w latach 20-30 naszego stulecia). Obecnie piaski złotonośne przepłukują amatorzy, traktujący to jako interesujące hobby. Działające tu Polskie Bractwo Kopaczy Złota organizuje pokazy, mistrzostwa regionalne, międzynarodowe mistrzostwa Polski, mistrzostwa Europy i świata w kopaniu złota. W corocznych Międzynarodowych Otwartych Mistrzostwach Polski w Płukaniu Złota, biorą udział zawodnicy z wielu krajów europejskich, a nawet z Australii i USA. Bractwo reprezentuje też Polskę na międzynarodowych imprezach, m.in. ostatnio na Mistrzostwach Szkockich Kopaczy złota.
Bractwo kopaczy twierdzi, że nie jest to tylko zabawa: bo w Złotoryji złoto naprawdę jest!
Ostatnio ogłoszono sensacyjną wiadomość – w trakcie swej pracy archeolog Witold Łaszewski odkrył w Złotoryi złotonośne piaski. Dokopał się do nich w miejscu, gdzie – według dotychczasowych ustaleń – nie powinno ich być, czyli w centrum miasta. Do odkrycia doszło podczas prac badawczych przy budowie kamienicy z mieszkaniami socjalnymi. Najcenniejszym obiektem zabytkowym miasta jest kościół parafialny Narodzenia NMP. Powstał ok. 1210-30 r., jak głosi podanie, zbudowany przez górników, którzy codziennie po pracy mieli kłaść po jednym kamieniu.
Znajdujemy tu także malownicze mury obronne i nastrój starego miasteczka…
Będąc w Złotyryji musimy oczywiście zwiedzić kopalnię złota Aurelia.
Pod górą Św. Mikołaja wydrążono przed wiekami sztolnie i chodniki – wiadomo, że jedną ze sztolni wykuto około roku 1660, natomiast inne chodniki i szyby wykuto najprawdopodobniej już w XX jako szybiki poszukiwawcze.
Aurelia kryje jeszcze wiele tajemnic. Z niewiadomych przyczyn część chodników została zasypana, prawdopodobnie przez wycofujące się z tych terenów wojska niemieckie. Dlatego też współcześnie wielu eksploatatorów, pracowało społecznie w kopalni odkopując i penetrują zapomniane szyby i sztolnie. W 1997 r. odkryto zasypany szyb i od imienia odkrywcy nazwano go “Szybem Karola”.
Ma on 28 metrów długości i znajdują się w nim liczne boczne korytarze, jeszcze niezbadane i nie spenetrowane. W przyszłości planowana jest udostępnienie tego szybu turystom.
Co dziś można zobaczyć w Kopalni? Długość trasy udostępnionej turystom wynosi ok. 100 m, ale atrakcji mamy tu wiele. Od głównego chodnika odchodzą liczne boczne korytarze oraz szyb wentylacyjny, zamieszkały przez nietoperze. Ale nie martwmy się o włosy, obowiązuje zwiedzanie tylko w kaskach ochronnych, bo miejscami jest bardzo nisko.
Musimy także cieplej się ubrać – temperatura w podziemiach wynosi ok. 8 C i jest stała przez cały rok.
Przed kopalnią znajduje się murowana niecka, w której rekreacyjne można spróbować płukania złota.
Kopalnia czynna jest od maja do końca września, od środy do soboty w godzinach 10.00-16.00, w niedziele 9.00-15.00.
Zgłoszenia grup można dokonywać w Złotoryjskim Ośrodku Kultury i Rekreacji, pl. Rey-monta 5, 59-500 Złotoryja, tel./fax 076/ 8783 374 w godz. od 8.00 do 15.00.
Bilety wstępu: normalny – 5 zł, ulgowy – 3,50 zł.
Dojazd do Aurelii: Drogą na Chojnów, wjazd od ul. Chojnowskiej, w lewo za Hurtownią Obuwia. Następnie w prawo, wzdłuż ogrodzenia cmentarnego i ogródków działkowych. Na końcu drogi znajduje się parking oraz kopalnia. Odległość od głównej drogi: 400 m.
Przy ulicy Zaułek 2 mieści się Muzeum Złota, czynne od wtorku do soboty, od 9.00 do 16.00, w niedzielę (od kwietnia do listopada) od 10.00 do 15.00.
Budynek Muzeum jest obiektem zabytkowym, pochodzącym z drugiej połowy XVII w., wkomponowanym w mury obronne miasta.
Zbiory muzeum prezentowane są na trzech kondygnacjach:I piętro to tzw. Złota Sala – gdzie znajduje się wystawa poświęcona historii złota, metodom eksploatacji i złożom występującym na tym terenie. Można tu również zobaczyć drobinki złota oraz samorodki. II piętro to wystawy czasowe jedne z najciekawszych na Dolnym Śląsku. III piętro to Sala Tradycji Polskiego Bractwa Kopaczy Złota. Znajdują się w niej pamiątki związane z organizacją zawodów w płukaniu złota oraz stroje paradne bractwa.
Dojazd do Złotoryji jest łatwy: z A-4 w Krotoszycach skręcamy w prawo na drogę 364.
Tekst: Edek Kozak
Zdjęcia: Sławek Jedynak